Hoe zit het met de bijen?

Bijen zijn extreem belangrijk voor onze voedselketen. Niet zozeer voor de honing productie, maar ook voor het bestuiven van gewassen. Het verdwijnen ervan zou dan ook een ecologische catastrofe zonder voorgaande zijn.

Hoe zit het dus ondertussen met de verdwijnende bijen volkeren, in ’t Amerikaans "colony collapse disorder" of CCD?

Al sinds de herfst van 2006 is het verdwijnen van complete bijen kolonies een mysterie. Het is potentieel ook een groot probleem, want er zijn tientallen soorten groenten en fruit die alleen door bijen kunnen bevstoven worden. Geen bevruchting betekent ook geen vruchten. In totaal zou dat zelfs tot één derde van de productie van voedingsgewassen kunnen kosten. Appelen, kool, amandelen, de voorbeelden zijn legio.

Het is echter al sinds 1950 dat het aantal bijen kolonies gehalveerd werd. Verantwoordelijk daarvoor is de varroa mijt. Het probleem dat in 2006 opdook is iets anders. In korven die aangetast worden door deze mijten, sterven de bijen in of nabij de korf. Nu ziet men korven die helemaal leeg zijn en zijn er ook nergens dode bijen te bekennen.

In de lente van 2007 bleek dat ongeveer een vierde van de imkers in de USA zware verliezen geleden had. Eén derde van hun korven was leeg. En een oorzaak was er ogenschijnlijk niet. Kort daarna begon men ook in de rest van de wereld te merken dat men met hetzelfde fenomeen te maken kreeg. In België is bv. in de Zwalmstreek zo’n 70% van de korven leeg.

En nergens was het ziektebeeld hetzelfde. Overal vond men schimmels, virussen en andere ziekteverwekkende organismen die de oorzaak waren van het afsterven van de bijen. Maar telkens waren het andere combinaties. Door de ondertussen op gang gekomen research werd zelfs een tot dan toe onbekend virus gevonden, maar ook dat bleek niet de hoofdreden. En, vooral, er was geen verklaring waarom de zieke bijen blijkbaar wegvlogen vooraleer te sterven.

Dit leidde ertoe dat er allerlei theoriën geformuleerd werden. De ene al gekker dan de andere. Zo was er iemand die suggereerde dat de bijen door aliens ontvoerd werden. Maar er waren ook allerlei andere, min of meer wetenschappelijke veronderstellingen; straling van GSM’s, genetisch gemanipuleerde gewassen en nieuwe pesticiden werden allemaal als oorzaak naar voren gebracht. Geen enkele van deze theoriën heeft echter stand gehouden. Ook in afgelegen streken, waar geen GSM netwerken of GGO’s waren, stierven de bijen massaal. En de nieuwe pesticiden werden ook niet overal gebruikt.

Bij de pesticiden (neonicotinoïden) aanhangers was er wel een beetje wetenschappelijk bewijs, want studies hadden al aangetoond dat ze het vermogen van de bijen om de korf terug te vinden, verminderden. Dat leek dus logisch. Ook werden bij bijen uit kolonies die het slecht deden tot 170 verschillende pesticiden aangetroffen. Dat alleen is al zorgwekkend, natuurlijk. Maar er werden geen neonicotinoïden gevonden.

Het was pas toen men een nieuwe techniek ging gebruiken dat er enige vooruitgang geboekt werd. Deze techniek, metagenomica genoemd, laat toe om DNA analyse te doen op stalen die van meerdere organismen zijn en daaruit te weten te komen welke organismen er in dat staal allemaal aanwezig zijn. Je kan het je voorstellen als een cocktail van bijen, samen met alle bacteriën, parasieten en wat er allemaal nog meer voorkomt in zo’n kolonie. Dit kon omdat kort daarvoor het complete genoom van de bij in kaart gebracht was, wat dan weer toeliet onderscheid te maken tussen DNA van een bij en "vreemd" DNA.

En daarbij kwam één virus naar boven: het Israëlisch Acuut Verlammings Virus (IAVV). Dit was voor ’t eerst beschreven in Israël door Ilan Sela aan de Universiteit van Jeruzalem. Het was in bijna alle stalen aanwezig. Maar zelfs dit virus alleen blijkt niet de oorzaak. Sinds deze testen zijn er kolonies gevonden die geïnfecteerd waren met IAVV en waar toch geen lege korven aangetroffen werden. En, omgekeerd, er zijn imkers met lege korven waar geen IAVV kon gevonden worden. Toch vermoeden de wetenschappers die dit fenomeen bestuderen dat IAVV één van de belangrijke factoren is.

Het spoor dat men nu probeert te volgen is een combinatie van ziekte en pollutie. Stilaan begint het duidelijk te worden dat er geen duidelijke, eenvormige ziekteverwekker aan het werk is, maar dat men naar een combinatie van factoren moet zoeken. En het is ook meer dan duidelijk dat bijen, voor ons zeer belangrijk, tot nu toe veel te weinig bestudeerd zijn.

En er is ook al wat goed nieuws te melden. Imkers die de voeding en algemene hygiëne van hun kolonies verbeterden, rapporteren minder verliezen, of zelfs helemaal geen meer. Mogelijk zijn de bijen dus zelf in staat deze "ziekte" te boven te komen, op voorwaarde dat wij ze beter behandelen. Voor mij is dit dus ook een voorbeeld hoe industrialisering nefast is voor alles en iedereen op deze aarde en hoe we ten allen prijze moeten streven naar kleinschaligheid in plaats van globalisering.